Illustratie: Ron Mesland: “Pad” 2018

Van 25 februari - 20 maart 2018 dagelijks een aflevering

P.S.: Delen? Graag.

P.P.S.: Heb je een technisch probleem, Mail me. In principe moeten de liedjes met een normale browser goed afspelen: het zijn links met Youtube die meestal weinig afspeelproblemen opleveren. Eventueel kun je de laatste versie van Flash installeren, dat kan wel eens helpen.

Wil je alleen de liedjes horen, gebruik dan onderstaande link naar de Youtube speellijst. https://www.youtube.com/playlist?list=PLAzQZQQQ2HOvTFOeeSG8Onr0XQ0t2d-G4

17-3-2018 Lied 21, De herberg. De wegwijzer uit het vorige lied

wees blijkbaar naar deze plek. In het eerste hoofdstuk van “Moby Dick”

van Herman Melville krijg je iets van de sfeer in een 19e eeuwse herberg

mee. De hoofdpersoon, Ishmael, belandt in bed met een woeste, zwaar

bewapende maar in zijn slaap zeer aanhankelijke Polynesiër 

(Queequeg) met wie hij een onverwacht intieme nacht doorbrengt.


Er was in zo’n herberg dus ook nog plaats als de bedden al deels beslapen waren door andere klanten. Maar hier, in de denkbeeldige herberg, zijn werkelijk alle plaatsen bezet, volgens de al even denkbeeldige herbergier. Eerder vond de zwerver tenminste nog een kolenbrandershutje om in te overnachten, en zinspeelde daar ook al op zijn brandende wonden die hem uit de slaap hielden. Inmiddels zijn de wonden fataal, wederom duidelijk oorlogsmetaforen. De muziek heeft iets van een koraal uit een Bach-cantate, of van een treurmars, zoals Ian Bostridge betoogt.   Mail me.

18-3-2018 Lied 22. “Moed!”

Buiten is het toepasselijk weer, een ijskoude stormwind en de temperatuur iets boven het vriespunt. De dichter neemt in (22) ‘Moed’ vast een voorschot op Nietzsche’s ‘Vrolijke wetenschap’: God is er niet meer en we moeten dus zelf goden worden. Nietzsche kende de Winterreise overigens goed naar het schijnt, hij werd 16 jaar na Schuberts dood geboren, en had een grote muzikale belangstelling.

De liedtekst van Müller werd geschreven in een periode waarin de wetenschap sterk in opkomst was, en de vooral in Oosters en Arabisch-Joods gedachtengoed wortelende Europese verlichting (ik las dat net in de krant) definitief zijn beslag kreeg *.

De blijmoedige helderheid van geest van onze winterheld - net nog dodelijk vermoeid is hij nu een en al optimisme en gaat zelfs vrolijk zingend tegen de wind in - zal van korte duur blijken. Bedoelt de dichter hier iets mee, bijvoorbeeld dat de wetenschap zichzelf overschreeuwt? Het verschijnsel dat zich in het volgende lied aan hem opdringt kan wetenschappelijk verklaard worden maar lijkt hier toch op pure waanzin duiden.  Mail me.

Afspelen: klik hierboven

* Arabisch-Joodse invloed

op "Christelijke" verlichting:

http://www.gerkotempelman.nl/tag/arabisch/

Friedrich Nietzsche (1844-1900)

Afspelen: klik hierboven

19-3-2018 Een natuurverschijnsel, een oogziekte of een hallucinatie? In elk geval raakt al het "wetenschappelijk" optimisme van de jongeling erdoor uit zicht. De aanblik van nevenzonnen, ofwel een parhelium, een winters fenomeen waarbij je een of meer weerkaatsingen van de zon kunt zien, herinnert hem aan zijn voorbije liefde. De beste twee zonnen gingen al onder: zijn liefje's ogen kijken hem nooit meer stralend aan, dat is de slotsom waarmee hij verder moet. Of niet, want je kunt het ook als een sterfscene beluisteren, hij geeft de strijd op en geeft zich over aan het onbekende duister.

Het lied is zo geschreven dat de zanger wel onder invloed van verdovende middelen lijkt. Een soort hymne met een loom en toch stuwend ritme dat doet denken aan iets van The Velvet Underground of Joy Division, vreemd en meeslepend. Mail me.

Edvard Munch - Retina van de artiest, optische illusie van de oogziekte, 1930

Afspelen: klik hierboven

Marc Chagall: De poort van de begraafplaats", 1917

Hermann Prey, the German bariton remembers a conversation with the painter Marc Chagall after performing ''Winterreise'': '' 'Mozart and Beethoven - that is genius,' '' he said to me. '' 'But Schubert is a wonder.' '' Argue for any composer you will, no one reached closer to the hereafter than he. (uit Schubert - Note by Note / By Bernard Holland / NY Times January 24, 1988)  

20-3-2018 Der Leiermann, het laatste lied (op de laatste winterdag van 2018), brengt de winterkou weer terug. Een scene op het ijs.

De dichter Wilhelm Müller groeide op in de Joodse buurt van de stad Dessau, in een arm (Christelijk) gezin, vlakbij de rivier de Mulde. Het beeld van een bedelende speelman die door velen gemeden wordt was hem misschien bekend. Verschoppelingen waren in Duitsland, en de rest van Europa, al vanaf de eerste kruistochten vaker Joods.


Alle liederen behalve deze beginnen ofwel in mineur (de meeste) en switchen minstens eenmaal naar majeur, of andersom. Stemmingswisselingen, twijfel. Dit lied staat niet alleen van begin tot eind in mineur, het is ook tergend simpel: pas aan het eind van het liedje komt een variatie op het vraag- antwoord spel van stem en draailier-melodie. Inhoudelijk is dit het eerste en enige lied van de cyclus waarin een andere persoon dan de zanger ten tonele komt tot wie hij letterlijk het woord richt.

Om even bij de inhoud te blijven: die doet me denken aan “Old man” van Neil Young, de jonge man die zich in zijn (liefdes)tegenslag aan de oude man spiegelt*. Bob Dylan ligt ook voor de hand met “Mr. Tambourine Man” (Ian Bostridge schrijft hierover), al is dat lied minder kaal en uitgebeend. Inmiddels is Bob zelf de Leiermann-leeftijd genaderd.


In Schubert’s lied gaat het meer kanten op: de meest voor de hand liggende interpretatie is dat deze muzikant de Dood is. Dat hij blootsvoets op het ijs kan staan geeft te denken, en vooral dat niemand hem wil horen, de dood is nooit een welkome speelman. Daarbij komt dat de dood traditioneel vaak als knekelman met draailier of iets anders onheilspellends verbeeld is. In de beeldende kunst begon dit in de middeleeuwen en ging door tot en met Max Beckmann. (Diens “Leiermann” ** is overigens een jonge man, een voorbode van Oskar, de vileine held uit Günther Grass’ roman De blikken trommel). Toch zijn optimistischer tekstinterpretaties mogelijk. Schubert’s speelman laat alles komen en blijft stug doorspelen. De jongeling vraagt zich af of hij met hem zal meegaan,  dat kun je opvatten als een romantisch verlangen naar Das Wandern, zoals in het opgewekte openingslied van “Die Schöne Müllerin”. Misschien vraagt hij zich af of hijzelf, als die oude stakker het leven zo stoïcijns ondergaat, daar ook niet toe in staat zal zijn. Wel is duidelijk dat Schubert deze optimistische opvatting niet deelde: de matte, sonoor-dreigende toonzetting en vooral de niet van wanhoop gespeende vocale open vraag aan het eind geven mij niet de indruk dat hij geloofde in een gunstige wending. Maar het is en blijft een vraag. Mail me.

** Der Leiermann,

Max Beckmann 1935

Afspelen: klik hierboven

Foto: Hesse.

Publiek domein   >

* (uit “Old man”, Neil Young:)


Old man look at my life,

I'm a lot like you were.

Old man look at my life,

I'm a lot like you were.

(...)


Love lost, such a cost,

Give me things

that don't get lost.

Like a coin

that won't get tossed,

rolling home to you.


Old man take a look at my life

I'm a lot like you

I need someone to love me

the whole day through

Ah, one look in my eyes

and you can tell that's true.

(...)


I've been first and last

Look at how

the time goes past.

But I'm all alone at last.

Rolling home to you.

Vertalingen / begeleidende notities/illustraties tenzij anders vermeld: Ron Mesland, 1996-2018
Muziek: piano o.a. Karl Kammerlander (cd Schubert-Liederenbegeleiding) / zang Ron Mesland 













Voornaamste bronnen op een rijtje:

Boeken 
Ian Bostridge: Schubert's Winter Journey: Anatomy of an Obsession (Schubert’s Winterreise, anatomie van een obsessie, uitg. Hollands Diep)
Alfred Einstein: Schubert, the man and his music (1951), uitg. Panther 
Hans Wagemans: Franz Schubert (uitg. Gottmer)
Friedrich Nietzsche: De vrolijke wetenschap (uitg. de Arbeiderspers) 
Erik Fokke: Francis Poulenc, componist, monnik en kwajongen (uitg. Boom)
Roger Martin Du-Gard: De verdrinking (La noyade) (uitg. Meulenhoff)
Herman Melville: Moby Dick, or the whale (Moby Dick, uitg. Athenaeum-Polak & Van Gennep) 
Edgar Allen Poe: The raven

Muziek / Winterreise-associaties
Old man, Neil Young (Leiermann)
Mr. Tambourine Man, Bob Dylan (Leiermann)
Pale blue eyes, The Velvet Underground (Nebensonnen)
Atmosphere, Joy Division (Nebensonnen)
Hard zingend in het donker, Jan Rot (Mut)
Bach, koralen, bijvoorbeeld O haupt voll Blut und Wunden (Das Wirtshaus)
Heartbreak Hotel, Elvis Presley (Das Wirtshaus)
Der Wegweiser, orkestarrangement door Anton Webern
La ville s'endormait - Jacques Brel (Im Dorfe)
Les feuilles mortes, Yves Montand, (Letzte Hoffnung)
Black crow, Joni Mitchell (Die Krähe)
No. 14 Der greise Kopf, Yuri Honing en Nora Mulder
The letter, Box Tops (Die Post)
“Dreigroschenoper”, “Mahagonny”, Kurt Weill / Bertolt Brecht (Zurückblick)
River, Joni Mitchell (Wasserfluss)
Geforne Traenen, Peter Anders / Michael Raucheisen (1945)
Je ne sais pas, Jaques Brel (Gute Nacht)
Meneer N.N., Jules de Corte (Winterreise)
Luistertips voor de zoete Schubert: Ständchen (in de operette-uitvoering van Richard Tauber), Ave Maria (in de uitvoering van Deanne Durbin)
Deel II van Trio in Eb (D929) door Franz Schubert, in Stanley Kubrick’s “Barry Lyndon” 

Mijn favoriete uitvoeringen van Winterreise: 
Hans Hotter met Gerald Moore
Thomas Quasthof met Charles Spencer
Dietrich Fischer Dieskau met Gerald Moore
Randall Scarlata met Gilbert Kalish
Roman Trekel met Ulrich Eisenlohr
Werner Güra met Christoph Berner
2 van die favoriete Winterreise-zangers (Thomas Quasthof, jong en Hans Hotter, oud) samen:
https://www.youtube.com/watch?v=P_koMXVv0jk
Peter Pears en Benjamin Britten (niet favoriet, wel interessant) bespreken en spelen Winterreise-liederen: https://www.youtube.com/watch?v=MFaH-Kb2HD0&list=RDbVdWaupS54o&index=3

Webpagina’s
Over Schubert-"jeugd"portret van Kupelwieser: 
http://michaelorenz.blogspot.nl/2014/11/the-young-franz-schubert-ineradicable.html
Over Joodse beroepen vanaf de 1e kruistochten (art. in Ons Erfgoed, jrg 7, nr 5, H.M.Lups): 
http://www.beroepenvantoen.nl/Oude-beroepen-Joodse-beroepen.html
Over Arabisch-Joodse invloed op de Verlichting: http://www.gerkotempelman.nl/tag/arabisch/
Over Beckmann's schilderij "Leiermann": 
https://pietdemoor.wordpress.com/2015/12/02/beckmann/
Hermann Prey, Schubert en Chagall, (New York Times): 
https://www.nytimes.com/1988/01/24/arts/schubert-note-by-note.html
Over verschijnsel parhelium (bij-zonnen): https://nl.wikipedia.org/wiki/Parhelium
Japanse site over o.a. de Winterreise van Tomoko Yamamoto: 
https://winterreisewithphotos.wordpress.com
Erica Ann Sipes, blog over o.a. Winterreise:
http://ericaannsipes.blogspot.nl/p/blog-series-on-schuberts-song-cycle.html
Slavoj Žižek over Winterreise en de tweede wereldoorlog:  
http://www.lacan.com/replenin.htm
Laatste scene uit de film “Europa” van Lars von Trier (i.v.m. “Irrlicht”)
https://www.youtube.com/watch?v=UGpvg0XlNfI
Algemeen over “Winterreise”:
http://www.gopera.com/winterreise/